Poniższy tekst, autorstwa Grażyny Grzechnik-Correale, ukazał się w formie artykułu w numerze specjalnym 217/2020 „Alma Mater”, czasopiśmie Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W 2020 roku Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego zakończyło sześcioletnią pracę nad szczegółowym opracowaniem wielotysięcznego zbioru fotografii. W ramach dofinansowania przyznanego z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki na projekt pt.: "Kompleksowe badania najstarszej kolekcji fotograficznej ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego", zostało zinwentaryzowanych ponad 35 000 negatywów i pozytywów fototeki. Prace prowadzone były pod kierownictwem prof. dra hab. Jana Święcha oraz jego zastępcy kierownika prof. dra hab. Stanisława Sroki.

Kolekcja fotografii Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego powstawała etapami. Początkiem jej był wielki, prawie ośmiotysięczny zbiór fotografii Antoniego Pawlikowskiego uzyskany w 1949 r. po likwidacji Muzeum Przemysłu Artystycznego przy ulicy Smoleńsk 9 w Krakowie. Wkrótce, w 1953 r., do tego zasobu dołączyła niewielka, lecz istotna kolekcja Józefa Kuczyńskiego. W latach 60-tych XX w. Muzeum wzbogaciło się o kolejne obiekty - fotografie Franciszka Kleina, Adama Bochnaka i Ludomira Sawickiego. Dwie, duże kolekcje Muzeum UJ zakupiło w latach 70-tych: fotografie Stanisława Kolowcy oraz Stanisława Muchy. Zbiory te są silnie powiązane z Krakowem oraz Uniwersytetem Jagiellońskim, a ich autorzy to uznani krakowscy fotograficy. Wymieniony zasób stanowi trzon fototeki muzeum.

Dodatkową grupę tworzą niewielkie kolekcje, bądź pojedyncze fotografie uzyskane dzięki indywidualnym darczyńcom. Cały zbiór fotograficzny Muzeum składa się z dwóch zespołów: pierwszy zespół to ponad 35 000 negatywów czarno-białych oraz prawie 100 negatywów kolorowych. Drugi zespół, to pozytywy czarno-białe i ponad 50 barwnych - w sumie ok. 6000 egzemplarzy. Dzięki kilkuletnim pracom wykonanym w ramach omawianego projektu opracowano kompleksowo prawie 85% całości zbioru.

Zinwentaryzowany materiał fotograficzny prezentuje okres od końca XIX w. do początków lat 70-tych XX w. Posiada wyjątkową wartość ikonograficzną, historyczną i obyczajową. Stanowi ważny dokument rozwoju fotografii krakowskiej. Ujęcia w większości przypadków odnoszą się do miasta Krakowa oraz okolicznych miejscowości. Są świadkiem przemian architektonicznych i urbanistycznych na przestrzeni ponad 70 lat. Ukazują nieistniejące bądź przebudowane budynki, różnorodne obiekty użytkowe, miejsca całkiem odmienne od wyglądu obecnego. Prezentują budowę nowych gmachów, muzeów i ważnych inwestycji służących miastu i jego mieszkańcom do dzisiaj. Wiele kadrów dokumentuje wydarzenia publiczne: wizyty państwowe, pogrzeby, uroczystości narodowe i religijne. Zbiór pokazuje też codzienne życie mieszkańców Małopolski w minionym stuleciu - mozolną pracę, ale i zabawę, spotkania, zjazdy i wydarzenia rodzinne w większości anonimowych ludzi. Są panoramy miast, małych miasteczek i wiosek, widoki górskie i morskie.

Znaczna część materiału fotograficznego to dokumentacja dzieł sztuki: kolekcji instytucji państwowych, zasobów kościelnych i klasztornych oraz zbiorów prywatnych. To bezcenny materiał naukowy, zwłaszcza obiektów zaginionych podczas I i II wojny światowej oraz ważna dokumentacja konserwatorska. Kadry prezentują m.in. dzieła sztuki ze zbiorów Muzeum Narodowego, Muzeum XX. Czartoryskich, Biblioteki Jagiellońskiej oraz obiekty z kolekcji prywatnych zamków m.in.: w Gołuchowie, Przecławiu, Łańcucie, Wilanowie, zasoby bogatych dworów jak i małych dworków np. na Kresach Wschodnich. Osobny zbiór stanowią portrety osób znanych, bądź nieznanych: profesorów UJ, Akademii Górniczej, prezydentów, dyrektorów, prezesów a także zwykłych mieszkańców miast i wiosek. Ciekawym i cennym dokumentem historycznym są zdjęcia z I wojny światowej autorstwa Stanisława Muchy, prezentujące służbę legionową i codzienne, obozowe życie 4 Kompanii Legionowej zwanej "Czwartakami" w obozie legionowym pod Optową na Wołyniu.

Kolekcja posiada również fotografie ukazujące polską naturę, krajobrazy, zwierzęta i ptaki oraz fotografie z dalekiej Afryki jak i Azji Mniejszej przywiezione przez geografów, geologów i biologów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zbiór pozytywów w dużym stopniu odzwierciedla zasób negatywowy, są to jednak przede wszystkim portrety oraz fotografie grupowe, pochodzące często ze znanych krakowskich zakładów fotograficznych takich jak: Ignacego Kriegera, Walerego Rzewuskiego, Józefa Sebalda, Stanisława Bizańskiego, Juliusza Miena czy Józefa Kuczyńskiego. Formaty obiektów są różnorodne. Niewielka ilość negatywów posiada wymiary 6x9 cm oraz 9x12 cm. Najwięcej obiektów ma wielkość 18x24 cm, rzadziej 24x30 cm. Kolekcja posiada również kilka wielkoformatowych negatywów na podłożu szklanym o wymiarach 50x60 cm.

Fototeka Muzeum, jakkolwiek o różnorodnej, szerokiej tematyce, jest zbiorem zwartym, jednolitym, składającym się z negatywów na podłożu szklanym, błon z estru celulozy oraz pozytywów. To materiał wykorzystywany w wielu dziedzinach nauki, na płaszczyźnie różnorodnych badań historycznych i kulturowych, niezastąpiona pomoc ikonograficzna oraz konserwatorska. Te wyjątkowe ujęcia, często same w sobie są dziełami sztuki, godne najwyższej troski i ochrony oraz jak najlepszego zabezpieczenia na przyszłość. Tym celom mają przede wszystkim służyć działania podjęte przez zespół pracowników Muzeum UJ, przy współpracy Instytutu Historii UJ oraz ASP w Krakowie.

W początkowym etapie prac, największym wyzwaniem było znalezienie odpowiedniego pomieszczenia magazynowego dla tak olbrzymiego zbioru. Dla fototeki Muzeum UJ przeznaczono w południowo-zachodnim skrzydle Collegium Maius suche, parterowe, wyremontowane lokum z niewielkim dopływem światła. Dzięki nowoczesnemu systemowi regałów archiwalnych oraz odpowiedniemu oświetleniu, powstał magazyn o stałej temperaturze i stabilnej wilgotności wnętrza, spełniający aktualne wymagania konserwatorskie dotyczące przechowywania zbiorów.

Prace badawcze i ochronne omawianego zbioru, dotyczyły czterech pól działań:

1. identyfikacji oraz merytorycznego opisu obiektu fotograficznego;
2. inwentaryzacji - nadania bieżącego numeru inwentaryzacyjnego z wpisem podstawowych danych dotyczących obiektu do bazy programu informatycznego;
3. konserwacji;
4. digitalizacji;

Działania zabezpieczające i konserwatorskie rozpoczęto od dostosowania Pracowni Konserwacji Dzieł Sztuki Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego na potrzeby podjętych badań - dokumentacji fotograficznej i prac przy negatywach. Opracowano autorski schemat dokumentacji konserwatorskiej zawierającej dane dotyczące inwentaryzacji, stanu zachowania i programu postępowania przy obiektach. Wszystkie negatywy zostały poddane konserwacji prewencyjnej i w kolejności ułożone w profesjonalnych opakowaniach dedykowanych archiwalnym materiałom fotograficznym. Uszkodzone negatywy zostały opisane, przygotowane do cyfrowej rejestracji fotograficznej, następnie zabezpieczone i ułożone w docelowym opakowaniu w pozycji poziomej. Omawiany grant nie obejmuje kompleksowej konserwacji zabytków.

Pracownia fotograficzna otrzymała specjalistyczne skanery oraz wysokiej jakości aparaty fotograficzne pozwalające na profesjonalną digitalizację zbioru. Stworzono program informatyczny spełniający wymagania wszystkich czterech zakresów działań.

Proces digitalizacji polegał na skanowaniu negatywów i pozytywów na skanerach płaskich: Epson Perfection V 800 oraz Epson Expression 11000 XL z funkcją podglądu oraz możliwością kontroli parametrów skanowania. Nie wszystkie negatywy mogły być poddane skanowaniu. W kolekcjach znaleziono także negatywy popękane, potłuczone, składające się z kilku części, czasem kilkunastu, odkryto również, że występują negatywy z odspojoną, ruchomą warstwą obrazową. W takich przypadkach digitalizację prowadzono przez fotografowanie obiektu, dokumentując zarazem stan zachowania w świetle przechodzącym (służącym do wygenerowania wyglądu pozytywowego) i w świetle odbitym wraz z klinem QP Card 101 odzwierciedlającym balans bieli.

W szeroko pojętym zbiorze Działu Fotografii odkryto negatywy z istotnymi zmianami fizyko-chemicznymi w obrazie, ciekawymi retuszami, plamami, spudrowaniami, maskami itd. - dokumentując ich stan zachowania. Metodę digitalizacji przez fotografowanie zastosowano do negatywów większych niż powierzchnia robocza skanera, fotografowano też pozytywy większe niż 44x31 cm ze względu na format, ale też oprawę, podklejenia itp. W przypadku pozytywów skanowano lub fotografowano odwrocie jako istotne źródło informacji. Każdy negatyw otrzymał dwie kopie; 1. kopię wzorcową archiwizowaną na macierzy dyskowej Muzeum UJ oraz napędach taśmowych LTO 2. kopię użytkową w postaci wysokiej jakości plików JPG przechowywaną na lokalnej macierzy dyskowej w pracowni digitalizacyjnej oraz dodatkowo na napędach taśmowych LTO

Wysoka rozdzielczość optyczna skanowanych obiektów pozwalała ujrzeć wiele szczegółów pomocnych w kolejnym etapie badań identyfikacyjnych i opisowych.

W skład opracowanej kolekcji wchodzą dzieła następujących fotografów: (liczby zaokrąglone):

1. Stanisław Mucha - 10600 obiektów,
2. Stanisław Kolowca - 9300 obiektów,
3. Antoni Pawlikowski - 7650 obiektów,
4. Ludomir Sawicki - 2600 obiektów,
5. Franciszek Klein - 2170 obiektów,
6. autor nieznany - 1400 obiektów,
7. Józef Kuczyński - 700 obiektów,
8. Adam Bochnak - 300 obiektów,
9. Karol Estreicher - 19 obiektów.

Dużym wyzwaniem była identyfikacja prawie 10 000 negatywów, które nie posiadały określonej proweniencji oraz opisów. W powyższych sytuacjach istotne było ustalenie trzech informacji: autora, czasu powstania fotografii oraz identyfikacji tematu obrazu.

W takich przypadkach pomocne były kwerendy przeprowadzane w krakowskich muzeach, gdzie poszukiwano opracowanych pozytywów, odbitych z negatywów znajdujących się w zbiorach Muzeum UJ, m.in. w Muzeum Fotografii w Krakowie, Muzeum Krakowa, Muzeum Narodowym w Krakowie czy Fototece Instytutu Historii Sztuki UJ. Cenną pomocą były przedwojenne albumy fotograficzne, katalogi wystaw, publikacje naukowe z wizerunkami osób lub fotografiami dzieł sztuki. Na podstawie ubioru oraz wyglądu uwiecznionych w kadrach postaci, w oparciu o wygląd budynków, bruków ulic, latarni ulicznych, witryn sklepowych, szyldów firm handlowych, elektryfikacji miasta oraz innych szczegółów, zawężano czas powstania ujęcia. Często, w celu odnalezienia miejsca lub obiektu, zwłaszcza z Krakowa, pozostawała piesza wędrówka do przypuszczalnych lokalizacji, podwórek krakowskich kamienic, wnętrz kościołów czy klatek schodowych, z zamiarem identyfikacji jak największej ilości fotografii. Dużym wsparciem była także technika wykonania negatywów - pomagała ustalić okres ich powstania, czasem autorów. Ponadto, przeprowadzana analiza zdjęć - badanie wykorzystanego materiału fotograficznego, rozmiar obiektu, wykadrowanie oraz prezentowana tematyka, przyczyniły się do dodatkowego ustalenia autorów fotografii w kilkuset przypadkach.

Wymienione powyżej metody badawcze doprowadziły do identyfikacji oraz szczegółowego opracowania prawie 90% wcześniej nieustalonego i nieopisanego materiału. W nowo powstałym magazynie fotografii Muzeum, negatywy zostały umieszczone według ustalonego schematu. Każdy obiekt, zabezpieczony odpowiednim papierem bezkwasowym, z naniesionym numerem inwentarza, otrzymał miejsce w pudle z kartonu bezkwasowego, z przegródkami. Pudła oznaczone kolejnymi cyframi oraz numerami inwentarza umieszczonych w nich negatywów, zostały ułożone na metalowych regałach o wymaganych parametrach technicznych, dostosowanych do potrzeb przechowywania materiału archiwalnego i fotograficznego. Regały oraz półki otrzymały numerację rzymską i arabską. Pozycja magazynowania każdego obiektu została wpisania do odpowiedniej rubryki w bazie informatycznej projektu. Podobnie zabezpieczono i zmagazynowano cenne, stare pudełka oraz różnorodne opakowania materiałów fotograficznych pochodzące z wielu europejskich firm fotograficznych.

Omawiany program badawczy umożliwił zinwentaryzowanie, identyfikację, opis, zabezpieczenie konserwatorskie oraz digitalizację ponad 35 000 obiektów fotograficznych Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Z funduszy Muzeum urządzono nowoczesny magazyn, gdzie cały zasób odpowiednio do wymagań konserwatorskich jest przechowywany. To wieloletnie, intensywne przedsięwzięcie dało możliwość zabezpieczenia i zachowania zbioru dla kolejnych pokoleń. Kolekcja jest ważnym dokumentem historycznym, wykorzystywanym w pracach naukowych, konserwatorskich czy ikonograficznych. Służy nie tylko środowisku naukowemu oraz uniwersyteckiemu, ale i całemu społeczeństwu. Jest dziedzictwem kultury niosącym wyjątkowe wartości.

W 2017 r. Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizowało wystawę poświęconą fotografii Antoniego Pawlikowskiego i Franciszka Kleina. Wystawie towarzyszył katalog p.t. "Krakowskie wariacje" prezentujący w większości, opracowany w ramach projektu materiał fotograficzny. Ukazały się również pomniejsze publikacje i artykuły, w których wykorzystano fotografie objęte powyższym programem badawczym. Planowana jest kolejna, obszerna praca, omawiająca wyniki badań, podjętych w ramach kompleksowych działań opisanego projektu.

W skład zespołu badawczego wchodzili:
Dział inwentaryzacji - Joanna Ślaga, dr Natalia Bahlawan
Dział zbiorów muzealnych - Grażyna Grzechnik-Correale, dr Michał Jarząbek, Łukasz Lebioda, Małgorzata Malkiewicz, dr hab. Maria Stinia (czasowo), Katarzyna Zięba
Dział konserwacji: Jolanta Pollesch, dr Ryszard Wójcik, Agata Łoboda, Anna Seweryn (czasowo), Beata Skalmierska, Anna Żukowska - Zielińska
Dział strategii i rozwoju z Sekcją Dokumentacji Fotograficznej i Audiowizualnej: Bogusław Sławiński, Grzegorz Zygier
Informatyk: Przemysław Żurek